Áreiðanleiki í tíma snýst, auk framsetningar og forms, um aðgengileika, rithátt, heimildatraust og gáttir þ.e. hvaða leiðir má fara til að nálgast heimildir og vinna úr þeim. Við almenna rýni t.d. þegar lesin eru sagnfræðirit af ýmsum toga sést berlega að ábyrg vinnubrögð skipta máli við heimildavinnu og lærist leikmönnum á þessu sviði smámsaman að temja sér virðingu fyrir þessu í sögulegu samhengi.

Sem dæmi má taka þá var gefin út bók hérlendis fyrir tæpum tveim árum sem gefur í skyn og heldur fram að ákveðið erlent ríki hafi unnið Íslenskum borgurum talsvert tjón um miðbik síðustu aldar. Leitaði undirritaður til tveggja ríkisskjalasafna erlendra til að nálgast heimildir um viðfangsefnið. Gerði ég þetta því að þó bókin setti sig í sagnfræðiham þá var heimildavinna fremur rýr, að mínu mati.

Komst ég að því að af nógu var að taka hjá báðum skjalasöfnum og fékk svör innan viku frá fyrirspurn minni frá báðum skjalasöfnum. Þegar ég rýndi í vefsetur þessara skjalasafna gat ég treyst þeim áreiðanleika og tímalínu sem fyrr er á minnst. Af persónulegum og faglegum ástæðum vil ég ekki tilgreina nánar bókina eða þau ríki sem í hlut eiga, þar sem viðfangsefnið snýst um faglega ábyrgð ríkis en ekki efnistök og úrvinnslu einstakra rithöfunda.

Ekki er um einstakt tilvik að ræða varðandi samskipti mín við opinberar efnisveitur, hérlendis sem erlendis. Sem dæmi má nefna hef ég átt samskipti við skjalasafn Íslenska Lýðveldisins og Danska konungsríkisins varðandi leit mína fyrir tæpum tveim árum að skjalinu fræga sem undirritað var á Kópavogsfundinum sumarið 1662.

Sem leikmaður hef ég smámsaman lært virðingu fyrir því sem ég í daglegu tali nefni Skjalavald (Document Authority).

Þetta orð fyrirfinnst ekki í orðabókum hérlendis en hentar mjög vel til að hjúpa ákveðið hugtak, bæði innan hugtakafræði málfræðinnar svo og innan merkingarfræði heimspekinnar. Hef ég tekið eftir að fleiri hafa tekið þetta orð upp og spái að það muni rata í Orðabækur innan aldar.

Fræg er sú sögusögn þegar Ottó Von Bismarck gaf út tilskipun þess efnis að umtalsvert magn úreltra skjala Prússneska ríkisins, sem geymd voru í tveim risastórum vöruskemmum, yrðu brennd til að rýma fyrir nýjum og minnka skrifræðisbáknið. Þegar hann að nokkrum tíma liðnum innti eftir hvernig gengi, var svarað „það hefur tekið langan tíma að afrita gögnin herra Ríkiskanslari.“

Að öllu gríni slepptu þá setur að manni ugg þegar skriffinnar Íslenska Lýðveldisins eru unnvörpum að skipta út vefsetrum útgefins efnis og brjóta t.d. umfangsmikla heimildavinnu og tilvísanasmíði fræði- og leikmanna sem rita um opinber mál og menningarþróun lýðveldisins. Alþingi, Forseta embættið og nú síðast Stjórnarráðið hafa öll á um það bil ári skipt út vefsetrum sínum fyrirvaralaust með skaðlegum afleiðingum bæði fyrir þá sem vísa í útgefið efni ríkisins svo og fyrir virðingu ríkisins út á við.

Ég geri mér ljóst að fyrir meginþorra almennings er hér léttvægt erindi á ferðinni og er það vel.

Það er mín reynsla sem heimspekingur og menningarrýnir að því minna sem almenningur þarf að velta fyrir sér álitamálum af þessum toga, því betra starf erum við rýnendur og vinna. Sjálfur þarf ég að eyða umtalsverðum tíma á næstu mánuðum að endurvinna heimilda tilvísanir og þó ég kvarti hér yfir því opinberlega, gleðst ég í laumi.

Reynslan hefur kennt mér að ef maður endurleitar heysátuna finnur maður hina nálina. Að öllu háði slepptu þá er vel úr vegi að draga fram tvo aðra fleti á því þegar opinber vefsetur skipta út framsetningu útgefins efnis.

Annað atriðið tengist þeim fleti sem upp kom þegar undirritaður tók þátt í vefverkefni fyrir eina stofnun og lét þá verða mitt fyrsta verk að eldri vefurinn var rekinn áfram um hríð á undirléni þar sem rýnendur gátu nálgast eldri heimildir áfram og var tryggt að t.d. greinargerðir, skýrslur og bókmenntaverk héldu sér hvað tengla varðar. Skilst mér að sá undirvefur hafi síðar verið tekinn niður, vonandi af faglegri ábyrgð.

Hitt atriðið er framsetning efnis og þar kemur aftur til reynsla undirritaðs sem fyrrum fagmaður bæði í umbroti tímarita og vefforritun.

Algengt er að fínu vefsetrin sem Lýðveldið skartar nú, séu framsett með hreyfiforritun, illa læsilegum leturgerðum, litaflögri og hlaupandi þáttum (Elements) í framsetningu sem gera setrin oft mjög ólæsileg fyrir stóran hluta borgara sem oft nálgast tölvuskjái með mismunandi sjón- og leshæfileikum. Þetta er ekki algilt, en svo ég leyfi mér gróf orð, þá finnst mér að ríkisvefir eigi ekki að minna á glanstímarit og tískufyrirbæri, heldur fágaða, klassíska og umfram allt áreiðanlega nálgun.

Áður birt í Morgunblaðinu 30. júní 2017

… um Pentagon papers og Air America.
… um áframhaldandi loftárásir og vopnasmygl Nató til Líbýu.
… um muninn á Shia og Sunni og stríðið á milli þeirra.
… um Valerie Plame og Joe Wilson.
… um Howard Zinn og „People’s history of the United States.“
… um David Irving og Ernst Zundel.
… um loftárásir Bandamanna í síðara stríði.
… um peníngabólurnar frá 1880.
… um hvernig fyrsta Dísel vélin gekk fyrir jurtaolíu.

Þeir vita einnig að
… Al Gore fékk 500.000 fleiri atkvæði en Bush
… til er stríðsglæpadómstóll sem hefur þegar dæmt Bush og Blair fyrir stríðsglæpi.

Þeir vita hver Noam Chomsky er og hvað hann fjallar um. Einnig hafa þeir á hreinu hvaða menntakerfi er notað í landinu og um málaferlin á milli Hedges og Obama.

Að vita um, er ekki hið sama og að hafa þekkingu og „skiling á.“ Að vita að heimurinn er til, er ekki hið sama og að hafa skilning á honum. Rétt eins og sauðir vita hvar þeir fá að éta á vetrum, er ekki víst að þeir hafi skilning á sauðfjárbúskap.

Á meðan við sendum ekki ofbeldi valdakerfisins til föðurhúsanna, höldum við áfram að gera lítíð úr sjálfum okkur.

Og hver er lausnin? Við sniðgöngum algjörlega; allt eins og það leggur sig og við endurreisum vald borgarans yfir samfélagi sínu. Við reisum nýtt land, nýja menntun, slípum gömlu gildin, og berum höfuðið með reisn.

Því við erum ekki:

• Að endurreisa beint lýðræði og bæla lýgna stjórnmálamenn
• Skikka bankana í að hætta að fjárkúga þjóðina
• Nýta hugvit í nýsköpun á einhverju snjallara en áli
• Innheimta sjálfsvirðingu og reisa Héraðsþingin

Vissir þú að árin 1305 til 1315 beittu Íslenskir bændur Borgaralegu sniðgengi til að knýja Noregskóng til að virða Gamla sáttmála?

Vissir þú að Gamli sáttmáli var ríkjasamband tveggja fullvalda ríkja, með sameiginlegan þjóðhöfðingja?

Vissir þú að Íslendingar voru fyrsta þjóð heimssögunnar til að skilgreina trúfrelsi? Að í dag óttast þeir lítið bænahús með turni?

Vissir þú að Íslendingar voru fyrsta þjóð Evrópu til að virða rétt kvenna til lögskilnaða þar til Kaþólska kirkjan tók við?

Vissir þú að Íslendingar nýttu beint lýðræði, á 39 héraðsþingum, í allt að fjórar aldir? Að Allsherjarþing sameinaðra héraðsþinga var uppnefnt Alþingi.

Vissir þú að fjöldi Íslendinga vill endurreisa þá djörfu hugsjón sem skapaði þjóðina?

Vissir þú að fyrsta þing Alþingis var sett á fimmtudegi við sumarsólstöður, og að þinghelgi var ætíð sett á þessum degi næstu aldir? Daginn áður en fyrsta þingið var haldið, voru íbúar landsins nýbúar frá fimm þjóðlöndum og hugtakið Íslendingur fæddist þennan dag.

Þetta er fæðingardagur Íslenskrar þjóðar og hennar rétta þjóðhátíð.

Ég komst að þessum hlutum þegar ég fór að lesa um Þjóðveldisöldina á bókasafni síðustu ár. Ég skammast mín ofan í tær, eins og margir Íslendingar, fyrir að hafa ekki vitað þetta fyrr.

Enn meira skammast ég mín fyrir að frábært menntakerfi okkar er ekki að fræða okkur um gildi okkar eigin hugsunar, heldur kennir okkur að gera lítið úr sjálfum okkur og hlýða þeim sem skrifuðu söguna.

Ég  elska að vera Íslendingur og ég er að rifna úr monti yfir að okkar þjóð skapaði trúfrelsi, beint lýðræði, og jafnrétti, fyrst þjóða. Ég minni á að þetta er ekki þjóðremba heldur stolt af gildum sem þjóðin byggði sig úr, að í mínum huga er Íslendingur sá sem íslenzkt hugsar.

Ég skammast mín einnig ofan í tær fyrir að okkar frábæra þjóð, með þau sterku gildi sem skópu hana, hafi týnt sjálfri sér og gerst Umskiptingur.

Að hún hefur ekki aðeins látið bæla hugsun sína í átta aldir, heldur er hún svo upptekin af naflanum á sjálfri sér og dramatískri þörf í innihaldslausar froður að hún nennir ekki einu sinni að standa upp og segja – friðsamlega – „hingað og ekki lengra.“

Sérstaklega hef ég áhuga á skapandi hugsun en ég veit ekki hvernig hún er skilgreind og ég er að átta mig á að það er af vilja sem meginstraumurinn hefur strokað slíka hugsun út, rétt eins og þú færð ekkert að vita um Skammtalýðræði sem notað var hérlendis í fjórar aldir.

Þó leiddist mér í skóla því mér fannst leiðinlegt að láta mata mig og ég var ekki týpan sem sat kyrr. Sumum finnst ég vera þolinmóður í dag, en það er svo sannarlega lært.

Ég starfaði við að miðla þekkingu í átta ár og mér fannst það oftast nær mjög skemmtilegt, en ég missti hæfileikann til þess á áttunda ári. Langt mál væri að útskýra það en Oscar Wilde útskýrði það fullkomlega með setningunni „what is worth learning, no man can teach.“

Því meira sem ég hugleiði menntun samtímans í Iðnveldagettóinu; því meira sé ég í gegnum vonskuna í slíku kerfi. Hvernig sem á það er litið, þegar Valdstjórn skilgreinir skyldunám og býður það frítt, og þú hvorki bjóðast aðrar leiðir né hefur leyfi til að þróa þær, og þegar meginstraumurinn sér bara 5 gráður í slíkri umræðu; þá er innprentun í gangi og einhver er að græða á þessari innprentun og það ert ekki ég eða þú.

Tökum einfalt dæmi um þetta.  Allt sem þú þarft að vita um Íslamska Terrorista samtímans; var lýst í kafla átta af „Public Opinion eftir Walter Lippmann, árið 1922.  Innprentunarmenntun hefur ekki sagt þér að þessi maður var til, né heldur hvernig hann fletti ofan af dáleiðslu fortíðar, samtíðar og spáði að minnsta kosti fyrir henni öld fram í tímann.

Bókin finnst opin almenningi  á Librevox, Project Gutenberg og á Youtube. Líklega mun ofkenndur skríllinn velja frekar sápuóperu næstu kvöld og fara snemma í ræktina og láta sprauta kvikasilfri í æðarnar, eða röfla yfir ónýtri ríkisstjórn, frekar en að leggja sig eftir þekkingu og skilningi.

Ég læt þetta þó fylgja, því aldrei er að vita nema einhver vakni til vitundar um að við erum dáleidd og alin upp við tvívíða heimssýn sem drepur náttúru okkar með vaxandi þunga og elur á forheimskun og tuði.

Þessar biturlegu fullyrðingar eru settar fram í góðri trú á þá sem fatta hvað átt er við og vakna þar með til viljans sem efast um eigin gildi eigin hugsunar og leitast við að brjótast út úr eigin hugarfjötrum.

Augljóst er að sýna fram á gildi þessara fullyrðinga, því ef menntakerfið hefði gefið fólki sýn og vilja, ásamt því að kenna því sjálfsmenntun og skapandi hugsun, þá væri umræðan í landinu ekki einskorðuð við gagnrýni á stjórnmálaelítuna heldur upptekin við að endurskapa gott samfélag.

Meðan menntun byggist á innrætingu og gildi þess að falla í fjöldann en er ekki byggð á sjálfstæðri og skapandi hugsun þá er menntun okkar sefjun og dáleiðsla. Skapandi hugsun fer út fyrir rammann og er t.d. óhrædd við að fara óhefðbundnar leiðir og jafnvel að rugga bát samfélagsviðhorfanna.

Sjálfstæð hugsun hins vegar eefast og leitar. Hún veit að enginn endanlegur sannleikur er til og hún veit að ein aðferð er ekki heilagri en önnur. Hún leitast við að brjóta eigin mörk og vinna nýjar hugarlendur.

Tökum dæmi af spurningunni: Hvernig veistu að úti er fimm stiga hiti á Celsíus? Jú, mælirinn segir það. Hvaðan kemur mælirinn, hvað er í honum, hver er kvarðinn sem hann mælir eftir? Hvers vegna ekki annar kvarði eða annað efni?

Hvað er Kvikasilfur hver var Celsíus, eða er það stofnun? Hvaða máli skiptir að spyrja svona spurninga, á maður að taka því sem búið er að hanna og byggja svo ofaná það eða eiga bara skilgreindar vísindastofnanir að byggja ofaná?

Hver var t.d. Linnæus og hvaða máli skiptir framlag hans til nútímavísinda?. Í öllum þessum spurningum er ein spurning falin. Því allir sem gefið hafa mannkyni framfaraspor þorðu að sigla fram af brún hinnar flötu jarðar.

Fólki hættir til að gleyma því að Kristófer þorði að fara með þrjú fullmönnuð skip beint fram af diskinum og að meginþorri fólks var jafn sannfærður um að hann væri stórhættulegur maður og innrættum Íslendingum þykir Andrew Wakefield vera fáviti.

Hvað eru margir sem vita hvernig Kristófer beitti skapandi hugsun úti á miðju hafi þegar skipverjar skipanna þriggja gerðu uppreisn og 90% manna hans ætlaði að drekkja honum og snúa við? Hann fór út fyrir rammann og þeir skiptu um skoðun.

Allir skipverjar Kristófers vissu að uppreisn um borð í skipi þess tíma var sama og dauðadómur fyrir skipverja. Þeir vildu þó frekar láta hengja suma úr eigin hópi en að allir sigldu fram af brúninni. Hinn innrætti hugur er ófær um að setja sig í þessi spor; því hann heldur að hnötturinn sé augljóst mál. Enda hefur hann ekki kannað sjálfur hvers vegna það sé augljóst mál.

Hvernig hveturðu til forvitni og hvernig styðurðu viðleitni til að leita svara? Og að lokum, getur verið að innrættur hugur láti að stjórn þeirra sem temja hann? Hver bjó til hitamælinn? Hvaðan fékk hann hugmyndina?

Ég man, að þegar ég var þrettán og fjórtán ára eyddi ég ómældum tíma í að grúska í leysigeislum. Tók brotinn spegil úr traktornum og reyndi mikið að vinna með hann í þessu ljósgrúski. Það var gaman og ég efaðist aldrei um að ég gæti búið til leysigeisla. Þetta var að sumri til en um veturinn var þessi trú min og tilraunagrúsk strokuð út.

Því meir sem ég hugsa um menntun, því meir sannfærist ég um að banna eigi alla kennslu og alla skóla. Með einni undantekningu; að á aldrinum átta til tólf ára megi barn sækja eina önn í lestri, skrift, og samlagningu.

Er einhver sem fattar rökin fyrir þessu?

Náttúran agar, annars dræpumst við, en ég hef fylgst með hvernig dýrin ala upp ungviði, og það er ekkert líkt blekkiheimi. Ungviði sem er alið upp á náttúrulegan máta öðlast forvitni, sjálfstraust og verkfæri. Verkfæri til að afla sér þekkingar. Forvitni hvetur til þekkingaröflunar. Sjálfstraust til að vinna úr báðu og byggja þannig á.

Nær allir forkólfar vaxtar í menningunni voru sjálfmenntaðir. Ég held að ef fólk þyrfti að berjast fyrir þessum þáttum þá væru þeir meira virði og menningin væri ekki tóm tunna sem hátt bylur í.

Ég sé ekki víða í samfélagi okkar að fólk hafi vald yfir sterkum gildum eða skapandi hugsun, en mikið af innantómu skoðanagjálfri, neikvæðum fordómum, og sveiflukennd skjögri.

Því miður, því það er ekki elítan sem á að skapa samfélag okkar heldur við sjálf, og ef við hefðum afstöðu og sterk gildi þá hlýddi elítan, og við værum að mennta börn okkar til að verða meiri en við sjálf en ekki heimtufrekir og ofdekraðir mannapar.

Ég veit ekki til þess að nokkru sinni sé haldin ráðstefna hérlendis með umræðum af þvi tagi sem Chomsky, Freire eða Neill myndu ræða sem menntun.

Af öllum menntaljósvitunum hér lendis sem ég hef hingað til rætt við – sem auðvitað mun allir segja þér að við höfum bezta menntakerfi í heimi – segja þér flestir “ha” ef ég droppa einhverju þessara þriggja nafna.

Fyrra myndskeið
httpv://www.youtube.com/watch?v=Ml1G919Bts0

Síðara myndskeið
httpv://www.youtube.com/watch?v=tbxp8ViBTu8

Innprentun er að mínu mati þegar þú fyllir hausinn af þvi af listum yfir bækur sem það hefur lesið. Ekki ósvipað og þú sérð í vísindasamræðum hérlendis, menn eru fljótir að droppa tilvitnunum í hverja þeir hafa lesið, en biðjir þú um frumlega hugsun spyrja þeir jafnan hvað átt sé við.

Ég hvet áhugasama til að horfa vandlega á meðfylgjandi myndskeið og þá sérstaklega örstuttar og djúpar athugasemdir Chomsky varðandi vitund og greind. Takið einnig eftir setningunni „Transmission of knowledge or creation of knowledge.“

Annars vegar hversu vel var tekið eftir í leiðinlegri og niðurdrepandi skólastofu þegar áhugaverðara var að horfa út um gluggann og láta sig dreyma um ógurleg ævintýri í viðureignum við ljóta dreka, bjargandi sætum prinsessum eða þá að leggja vegi um ónumin lönd, ímynda sér heri takast á með sverðum og vaðslöngvum fyrir daga leiðinlega staðreyndasögu kennarans. Hins vegar hversu vel maður las bókina daginn fyrir próf.

Aldrei man ég til þess að prófað væri úr getu nemandans til að tengja saman punkta sem við fyrstu sýn virtust óskildir, annnað hvort með því að nota ímyndunaraflið og spinna hugsanlega (en skapandi) fléttu á milli punktanna eða finna þann þriðja sem sameinar. Ekki man ég eftir neinni hvatningu til að vinna upp úr leiðinlegu og þurrlegu námsefninu eitthvað spennandi eða heillandi.

Þvert á móti man ég vel eftir mörgum dæmum – sem ekki eiga erindi hér – sem beinlínis hvöttu huga í mótun til að laga sig að normum og kassalaga viðmiðunum misþröngsýnna og misgrunnhygginna viðhorfa þeirra sem ekki skildu að þeir sjálfir höfðu verið mótaðir af skólakerfi sem beinlínis miðaði að því að framleiða þegna og vinnuafl.

Ég heyri sjaldan rætt um menntakerfi landsins öðruvísi en í sjálfbyrgingslegu monti yfir að við höfum svo fínt kerfi enda 80-90% þjóðarinnar talin læs. Sjaldan heyri ég spurt hvort nemendur þurfi að sitja í ferskri og skemmtilegri skólastofu daginn út og daginn inn frá sex ára aldri til fimmtán ára aldurs til þess að kunna að lesa, skrifa og reikna. Amma kunni þetta allt og hún gekk í fáeinar vikur til prestsins í tvo vetur.

Reyndar var amma mín hrifin af skapandi hugsun svo langt sem það náði. Ég sá það ekki þegar ég var að alast upp við pilsfaldinn hennar en ég þakka henni það í dag að hún var ekki steinrunnið diplómufífl.

Ég hef á síðustu tveim áratugum heyrt eina rödd gagnrýna Íslenska menntakerfið með rödd sem vert er að hlusta á. Því miður man ég ekki nafnið því ég heyrði hana tala í útvarpsþætti – þar sem viðtal var við hana tekið vegna bókar sem hún gaf út (fyrir u.þ.b. 2-3 árum). Hún hafði verið kennari um árabil en var komin á eftirlaun og hún benti í viðtalinu á margt sem hafði breyst í áranna rás.

Var ég feginn að sú neikvæðni sem ég hóf þessa athugasemd á var aðeins að hluta á rökum reist. Benti hún á að *kerfið* hefði þroskast en þó kom í ljós í viðtalinu að óvíst væri að hún hefði gefið út bókina væri hún ennþá á launum hjá kerfinu. Stór hluti landsmanna veit hvers vegna.

Það eru til í það minnsta sjö mismunandi aðferðir til að byggja upp menntakerfi. Ég veit aðeins til þess að ein hafi verið reynd hérlendis. Ég veit líka að heimskur er heimaalinn þverhaus. Því hvað er skapandi hugsun og á hverju er hún reist, og umfram allt; hverju fær hún áorkað?

Máli mínu til sönnunar skora ég á Gallup og Félagsvísindastofnun Háskólans til að gera samtímis eftirfarandi könnun meðal hinnar læsu þjóðar.

• Hefurðu lesið stjórnarskrá Lýðveldisins frá 1944?
• Veistu hvað siðferðissáttmáli þjóðar myndi nefnast?
• Hvað er Íslenska stafrófið margir bókstafir?
• Hvað er Arabíska talnakerfið?
• Hverrar þjóðar var herforinginn sem tók Aþenu af Rómverjum þegar Vestrómverska ríkið féll?
• Hvernig tengjast þessir punktar?

Þeir voru ómenntaðir en við erum menntaðir. Þeir áttu ekkert og við eigum helling. Þeir gátu ekki ferðast en við getum ferðast.

Hvert einasta heimili er skuldsett langt umfram eignir. Þær litlu eignir sem heimilin hafa eru veðsett langt umfram verðgildi.

Sum heimili fengu þá blessun að færa skuldirnar niður svo aðeins var skuldað rúmlega meira en verðgildi eignar.

Hver á þessi heimili? Sá sem á kröfurnar eða sá sem heldur sér á floti? Ég hef séð eignir sem fólk átti meirihlutann í hverfa ofan í gímald kröfuhafa á bak við ólög og fólk borið út. Ég hef séð fólk niðurlægja eigin reisn af ótta við að missa starf og síðan eignir.

Læsi skólabarna og okkar sjálfra mælist langt fyrir neðan systurþjóðir okkar í Skandinavíu. Fólk er orðið óskrifandi því það er háð því að vélrita. Fólk býr yfir mikilli þekkingu en sárafáir nenna að lesa meira en skjáfylli og enn færri kunna að tengja ólíkar þekkingar saman í huganum og skapa þannig nýja og frjóa hugsun. Fjöldinn virðist dáleiddur af fyrirsögnum en þó eru einstaklingar mun pældari.

Vit er ekki alltaf háð lestri, heldur sagnahefð og sönghefð, því þar býr menningin og af þessu áttu og eiga Bandarískir blökkumenn nóg.

Að eiga hluti þykir ekki merkilegt né göfugt. Vissulega eigum við húsbúnað, mubblur, húseignir, bíla og mikið af fötum til skiptanna. Hvaða mannvera hefur hugsað eftirfarandi á dánardegi „ég á mikið af hlutum?“

Ef eitthvað er þykir sá maður frjálsari sem á fáa hluti, því hann getur tekið sig upp fyrirvaralítið og ferðast eða flutt hvert sem er. Aukinheldur hefur hann minna af áhyggjum. Ég leyfi mér að spyrja hví okkar upplýsti samtími er stútfullur af kvíða, reiði og áhyggjum?

Ég held að þetta síðasta svari tveim af þeim fullyrðingum sem ég lagði upp með. Sjálfur á ég ekki neitt utan þá sem lífsanda draga á mínu heimili. Ég á hins vegar heiður minn óskertan, frelsi í huga mér og hjarta og ég verð ekki kúgaður til hlýðni enda er búið að taka allt af mér af hlutum og ímynduðum verðmætum.

Ef fólk aðeins sæi raungildi eigin hlekkja, myndi það byrja að hugleiða þau gildi sem menning þess og reisn hvílir á. Reiðin myndi dvína, því hún er ævinlega tákn ótta þess sem langar út fyrir eigin ramma en þorir ekki. Þá væri þess skammt að bíða að hin góðu gildi sem þjóðin ann mest myndu rísa á ný. Þar rís hið verðmætasta af öllu sem verðmætt er: frelsi og trú.

Ég trúi á gildismat Íslensku þjóðarinnar eins og það var nýtt til að byggja upp þægilegasta samfélag sem jörðin hefur þekkt. Ég trúi á sjálfan mig og þann dug sem hugsun mín býr yfir.

Ég trúi á góðan Guð og að hann sé þess verður að fylgja gildum hans: Frelsi, Dugur, Heiður, Kærleikur, Vingjarnleiki, Þolgæði, Skapandi hugsun, Fersk ímyndun, Fyrirgefning, Trúfesti, Sannsögli, Sanngirni, Hatur á hinu illa … og eitthvað fleira jákvætt.

Þess vegna sniðgeng ég kerfin í Lýðveldi óttans. Ég er borgari hins gjörspillta smánarríki sem kennir sig við Lýðveldi en framtíðarborgari nýs og endurhannaðs Þjóðveldis sem þegar er risið þó enn sé fámennt. Það er reist á göfugustu hugsun sem mannsandinn hefur séð á vorri jörð, Beinu lýðræði.

Það sem gerir Beint lýðræði göfugt er að annars vegar sýnir það í verki trú og traust fólks hvert til annars og sameiningaranda þeirra sem vilja reisa í sameiningu samfélag sem henti öllum þáttakendum. Það sýnir einnig í verki þá fullyrðingu að fólk vex undir ábyrgð.

Ríkiskerfi heimsins og trúarkerfi hafa aldrei sýnt þetta traust til fólks og menntakerfi þjóðanna elur fólk á þeirri hugsun að það leiðtogar séu náttúrulögmál, um leið felur fyrir fólki þá augljósu staðreynd að einu kerfin sem eru náttúrulögmál eru þau sem náttúran fylgir sjálfri sér til heilla. Engin stjórn að ofan hefur nokkru sinni verið umhverfi sínu né þjóð til heilla.

Beint lýðræði er einmitt ekki stjórn að ofan heldur grasið sem vex upp úr jarðveginum, en meðan grasið trúir ekki á sjálft sig heldur lætur eikurnar stjórna sér verðum við að bíða stormsins sem brýtur eikurnar niður, storm hins umbreitta hugarfars þegar grasið skilur að þó það leggist í storminum þá brotnar það ei og að það er sterkasta lífvera jarðar því það vex alls staðar.

* Þetta greinarkor var áður birt í styttri útgáfu gudjonelias.blog.is

Víða heyrast viðtöl við sérfræðinga með ýmsar skoðanir en flestir tala þeir mest um kannanir og stefnur. Minna bólar á einföldum úrræðum til úrbóta, eða betrumbóta. Minna ber á þeim röddum sem ræða um hvað rétt sé gert, eða sé til fyrirmyndar, í kerfinu.

Stöku sinnum stígur fram kennari eða foreldri sem ræðir beint um staka þætti sem eru til vansa og benda í leiðinni á eitthvað sem er gott eða nefna sérstakar framfarir. Á engu þessu hef ég sérstaka skoðun, né þekkingu. Það er langt síðan ég var þolandi þessa steinrunna kerfis. Ég veit ekki hvernig það hefur þróast síðustu þrjátíu árin auk þess sem ég hef aldrei kynnt mér hver hugsun þess er.

Þó starfaði ég sem kennari – eða leiðbeinandi – í átta ár og veit eitt og annað um þekkingu, þekkingarleit, og þekkingarmiðlun.

Ungur að árum las ég bók sem hafði meiri áhrif á viðhorf mín en ég gerði mér ljóst. Ég var fjórtán ára þegar mér var gefin bók sem heitir Summerhill skólinn eftir A.S. Neill. Ég átti býsna erfitt með að lesa hana á þessum árum enda viðfangsefnið langt út fyrir þann hugarramma sem ég bjó yfir þá. Bókin er hins vegar vel þýdd, vel skrifuð, og innihald hennar er merkilegt.

Bókin styður þá kenningu að börn vaxi best, þroskist best, og læri best, ef þau fái algjört frelsi til að gera það á sínum eigin forsendum. Höfundur var stofnandi og skólastjóri Summerhill skólans og dóttir hans tók við honum eftir hans dag. Bókin sem slík var kannski aðgengilegri mínum unga huga fyrir þær sakir að hún byggðist upp á einföldum frásögum úr skólastarfinu. Allar þessar frásögur einblýndu á einstaklinga sem sýndu gott dæmi um innihald, eða stefnu, skólans.

Neill skrifaði vafalaust margar aðrar bækur. Mér hefur skilist að hann hafi verið ötull fyrirlesari og verið óþreytandi að boða út viðhorf sín og reynslu. Löngu síðar þegar ég hafði sjálfur afskipti af börnum og öðru uppeldi, fann ég til hvatar til að nýta þá sýn sem þessi bók hafði gefið mér og eftir því sem árunum miðar áfram hneigist ég sífellt meir í þá átt að samsinna skoðunum A. S. Neill varðandi uppeldismál.

Af þessum sökum á ég bágt með að skipta mér af menntunar kerfi samtímans, því margir þekkja til þeirrar reynslu og skoðunar sem starfsemi Summerhill skólans byggist á. Ég hef í raun engu við það að bæta, nema kannski að hvetja aðra til að lesa sér til um þetta. Sérstaklega þá með tilsjón til sjálfshvatningar (Self development) sem á sér vaxandi gengi á vesturlöndum. Það eru mjög áhugaverðar víxlanir (Correlation) þar á milli sem þó er þýðingarlaust að rekja í svo stuttum pistli.

Reynslan hefur sýnt að fólk þarf að feta þessi tvö einstigi til að skilja dýptina þar á milli. Ástæðan er sú að suma þekkingu þarf að upplifa til að skilja. Þú getur ekki útskýrt rauðan lit fyrir blindum manni. Gefðu honum sjón og hann sér.

Að framansögðu er ég á þeirri skoðun að Íslenska menntakerfið sé steinrunnið og gelt á meðan það metur starfsemi sína eftir vinnustundum, úrræðaskýrslum sérfræðinga og þáttökuleysi foreldra, sérstaklega meðan þolendur þess fá ekki að vera gerendur í því.

Umfram allt hlýtur hverjum fullorðnum sem er, sem þekkir til barna og þroska, að vera ljóst hversu fáránlegt það er að skikka börn í þurrabúðarsetu klukkustundum saman sem neytendur þurrlegrar þekkingar sem metur svo viðtekningu þeirra með yfirborðskenndum prófum í lok tímabils. Slíkt hvetur til staðnaðrar hugsunar, slær á hvöt til að tengja saman óskylda þætti þekkingar svo úr verði sköpun og skikkar þolandann til að taka við í stað þess að leggja til.

Ég hef þannig enga skoðun á því hve mikið kennarar skuli vinna í stundum. Enga skoðun hef ég á því hvort lengja ætti skólaárið eða stytta það. Ég hef hins vegar skoðun á viðhorfi. Hundrað tungumál barna, starfsemi Summerhill, gildi skapandi hugsunar, eru allt viðhorf sem vert er að skoða og vinna í. Umfram allt held ég að menntun sé sérstaklega steinrunnin meðan við prófum úr lærdómi með núverandi hætti og á meðan uppalendur barna séu ekki þáttakendur í kerfinu.

Einnig er vert að íhuga hvernig menntun var í upphafi á dögum munnlegrar geymdar s.s. í fornfræðum Íslendinga sem nýttu sér bundið mál og minni. Sú aðferðafræði var einnig til grundvallar hinnar upprunalegu Akademíu á dögum Forn-Grikkja.

Var það ætlan mín með þessari færslu, sem óvart drap á fleiri þáttum, sú að birta eina hugmynd sem ég hef lengi gengið með. Hugmyndin er afar einföld en gæti á örskömmum tíma gjörbreytt árangri hins Íslenska menntakerfis. Hún er svona:

• Breytum prófum allra anna þannig að einungis sé eitt próf úr önninni en það tengi saman þætti úr öllum fögum annarinnar. Þetta fær nemandann til að hugsa – eða skapa – og neyðir kennarann sömuleiðis til að matreiða þekkingu sína þannig að hún skiljist. Eins og allir vita skilst engin þekking án þess að nemandinn fáist til að hugsa um hana.
• Fjarlægið mætingarskyldu nemenda og innviklið mætingarhvatningu í staðinn.

Því miður er þetta líklega of einfalt fyrir menntakerfið að skilja, enda því viðhaldið af fólki sem það ól upp.