Í leyni á bak við þar næsta fjall lá Grínskaði, eldri bróðir Leppalúða og glóðu í honum glyrnurnar meðan hann beið eftir Tröllkarlaslag. Nokkuð sem gerist sjaldan og yfirleitt efni í langar og drjúgar sögur.

Þeir fáu sem fengið hafa að kynnast Leppalúða, vita að hann er dulur og magnaður tröllkarl og þú dregur ekkert upp úr honum. Hann er þó furðu umburðarlyndur við ofgnótt kjánalegra spurninga, svipbrigðalaus að mestu, en stundum sérðu á einni augabrún að sjálfsvöruð ályktun við spurningu var kórrétt: Sumsé, flókinn.

Undir kvöld leit annar tröllkarlinn yfir hafflötinn sunnan við Krísuvíkurbjarg, leit svo á hinn, sem kinkaði kolli. Síðan settust þeir upp í Geitháls og kepptust við að grýta grjóti á borð við Fullsterkan sem lengst á haf út. Með morgninum var Letihaugur sestur fyrir aftan feður sína og taldi skorin. Grínskaði var farinn í fússi norður Strandir.

Þegar Slöpp gamla sagði mér þessi fyrstu kynni manns síns við blóðföður sinn, þóttist Letihaugur vera upptekinn við lestur Klettafrétta, nýbakaðar tröllasmákökur voru með kaffinu, hlýjan í eldhúsi Slappar yljaði túristunum sem utan við tröllahellinn voru að dást að hvernum í Seltúni. Stutt var til jóla.

Löngu síðar urðu Oolaorsoq og Grínskaði perluvinir og eru enn, þeir ferðast mikið saman og hafa margar skemmti- og reynslusögur að segja af ferðum sínum. Best er sagan af því þegar fimm ára Rússnesk stúlka um hávetur – óvitandi, á dymbilvikunni – leiddi í ljós fyrir honum mikilvægi þess að þeir yrðu vinir og samstarfsfélagar.

Sagan af því þegar Letihaugur guðaði á gluggann hjá mér um miðja nótt til að vekja mig og bera mig á herðum sér heim í Seltún að hitta föður sinn, sem var kominn í heimsókn til skáfjölskyldu sinnar, hefur verið sögð annars staðar. Aðeins einum jólum fyrr hafði ég spurt í fjallasal, óvitandi að oft er í kletti hlerandi tröll, hvert skyldi vera hlutverk þessa Grænlenska tröllkarls í Íslensku Jólasögunni?

Eitt sinn, í heimsókn í hlýjum hellinum hjá Grýlu, spurði ég hvort ég myndi einhverntíma hitta „Gömlu hennar,“ svaraði hún rólega „nei kúturinn minn, hún Gamla mín er af gamla skólanum.“

Grýla útskýrði það ekki frekar en ég skyldi á augabragði hvers vegna þessi stóra fjölskylda Grýlu og Leppalúða er stolt af þáttöku sinni í því að Íslensk jól verða ávallt haldin og að börn um gjörvalla veröld læra mikilvægi þess að virða uppruna þess sem Þórbergur kallaði „nið aldanna“ og hvers vegna þroskað fólk veit að það er svo miklu fleira í tilverunni sem skiptir miklu máli en það eitt sem við getum mælt með stikum og skífum.

Morgunblaðið birti góðfúslega grein mína „Trúarofsóknir hinna trúlausu“ þann 19. desember 2016. Þar leitaðist ég við að rökstyðja að aðför sósíalista, í fjölmiðlum, skólum og í stjórnmálum, að jólahaldi barna og þekkingu þeirra á nið liðinnar frumspeki, er trúarofbeldi, hér rökstyð ég að það sé aðför að frumspekilegri menningu og þar með að öllu því sem við höldum dýrast en getum ekki verðsett.

Hvernig mælirðu vináttu eða verðsetur ást? Hvernig útskýrirðu hugtakið virðing;

Hugtak sem öll spendýr skilja og virða. Eins og Gunnar Gunnarsson rithöfundur reit „sá sem heldur að dýrin hafi enga sál, hefur aldrei umgengist dýr.“ Það sama á við um Jólasveininn, ef þú hefur misst getuna til að sjá hann og þekkja hann, muntu seint læra það sem hann vill færa þér, sem er frumspekileg og dýrmæt gjöf. Hvaða þrjár ómælanlegu frumspekilexíur voru dulkóðaðar í þessari grein?

Vona ég að enginn sósíalisti eða guðleysingi hafi móðgast eða upplifað særðar tilfinningar við lesturinn. Virðing var markmiðið, hafi það mistekist, voru mistökin mín.

Þessi pistill var áður birtur í Morgunblaðinu þann 9.12.2019.

 

Satt að segja má túlka sögu okkar Íslendinga og Herúla frá árinu 1000, þegar við fyrst þjóða skilgreindum lagalegt trúfrelsi, sem eina langa varðveislu þess að hver og einn er ábyrgur gagnvart sjálfum sér, og því sem hann kann að trúa á, um sitt andlega líf.

Vissulega eru tímabil í sögu þjóðar okkar sem hún var fótvölt á þeirri löngu göngu, margt hefur gerst sem er miður en einnig margt sem er framúrskarandi. Enda vitum við öll að enginn verður óbarinn biskup, né heldur smiður við fyrsta hamarshögg.

Vissulega er til fólk sem hefur ánetjast trúarbrögðum og öðrum óhlutbundnum hugmyndakerfum (e. Abstract ideologies) vegna áhrifa frá öðrum, hvort heldur í æsku eða á þroskaðri árum. Samt held ég að hver og einn sem kominn er til fullorðinsára geti vottað að hafa valið sína heimsmynd sjálfur.

Ég hef talsverða reynslu af að tala við bæði trúaða og guðlausa (e. Atheists) jafnt sem efahyggjufólk og þá sem flokka sig utan við þessa þrjá hópa fólks. Hef einnig orðið vitni að því að fólk skiptir um trú á alla þrjá vegu. Aldrei hef ég hins vegar hitt manneskju sem ekki hefur gert upp hug sinn og reynt að gera það af ábyrgð.

Allt þetta fólk á það sameiginlegt að hafa verið beitt vægðarlausu ofbeldi „Litlu jólanna“ og fengið kristilegar jólagjafir á aðfangadagskvöld. Sem ætti að minna guðleysingja og kommúnista (með fullri virðingu fyrir þeirra heimssýn) á hversu mikið Vottar Jehóva hafa verið gagnrýndir fyrir að gefa ekki jólagjafir en þeir telja sig þó vera kristna.

Mér þætti gaman að sjá trúlausa segja við börn sín um jólin „því miður færðu engan jólapakka því trú er ópíum fólksins.“

Ég heyri oft frá efahyggjufólki og guðlausum að það sé rangt að halda að börnum þeim siðvenjum og aðferðum sem menning okkar hefur beitt í gegnum aldirnar af þeirri ástæðu einni að þær séu á trúarlegum grunni.

Því má svara til að þær minni börnin og okkur sjálf á mikilvægi þess að þó margar hugmyndir séu til um hið yfirskilvitlega og mörg kerfi verið smíðuð utanum þær hugmyndir, þá vitum við ekki fyrr en okkar tími kemur hvað sé satt um þær og hvað ekki. Að ennfremur sé það áminning að hin hugsandi mannvera smíðar alla sína heimsmynd úr óhlutbundnum hugmyndum og mótar samfélagskerfi sín með því að hlutgera þær.

Sem er þörf áminning að mínu mati, hvernig svosem við vinnum úr henni. Því hvort sem hefðin er byggð á trúarlegu kerfi eða góðvilja, þá held ég að margir geti samþykkt að þegar mannkynið, eða mannfólk yfirleitt, útilokar möguleikann á andlegu innra lífi, eða reynir að meina öðrum að taka þátt í því, þá blasi við vörður á þokubraut sem sumir hafa nefnt Heljarslóð.

Vel mætti skjóta hér inn þeirri staðreynd að aðal hugmyndafræðingar stærsta stjórnmálaflokks Rússlands, sem hefur farið með völd þar eystra í allt að því tvo áratugi, vilja skilgreina Rússland sem kristilegt lýðræðisríki og ekki er langt síðan Pútín fór í opinbera heimsókn í kristilegt munkaríki á eyjunni Athos í eyjahafi, en það er opinberlega viðurkennt í alþjóðastjórnmálum sem sjálfstætt ríki.

Enginn hefur gleymt að Rússland var eitt af kommúnískum aðildarríkjum Sovétríkjanna og var þar opinber stefna að trúarbrögð séu Ópíum fólksins og ætti að útrýma með markvissum hætti.

Eftir því sem ég best veit, án þess að hafa aðgang að opinberri tölfræði, eru meira en 90% Íslenskra barna skírð til kristinnar trúar og langflest þeirra velja að fermast til þeirrar trúar. Sem merkir að yfirgnæfandi fjöldi Íslenskra grunnskólabarna eru lagalega trúuð upp á Lútersk Evangelíska trú. Að meina þeim að rækja Litlu jólin eða að fara í kirkju á vegum skóla síns, hlýtur að teljast trúarofsóknir gegn þeim?

Birt í Morgunblaðinu 19. desember 2016

Fannst þeim frekar heimskuleg staðhæfing mín að sögur yrðu til við sögusteina í umsjá trölla. Ennfremur hvarflaði ekki að þeim að taka mark á frásögu Letihaugs sjálfs um hvernig hann og Stúfur framkölluðu jólasveinana fyrst.

Allir vita nottla hvernig Jólasveinarnir urðu til eða hvernig þeir komast á einni nóttu á milli húsa. Ekki satt?

Tók ég fyrstu fjögur bindin af þjóðsögum Jóns Árnasonar og fyrsta bindið af þjóðsögum Sigfúsar Sigfússonar. Áðan las ég innganginn og formálann að fyrstu bindum beggja og renndi yfir efnisyfirlit og atriðisorðaskrá.

Satt að segja blasir við, eftir að hafa handahófskennt gripið niður í bæði bindin, hvernig nútímaþjóðin missti bæði sál sína og fjöregg. Þess fyrir utan fell ég í stafi yfir elju og natni þeirri sem fór í ævistarf beggja þessara manna; Gengnir samsæringar sem voru illa haldnir af Vandáleiðsluröskun.

Tóku þeir fram, nokkuð sem ég hef iðulega bent á, að hin prentaða innprentun og mæliröskun yfirborðskenndrar akademíu kæfir skapandi hugsun og andlegt innsæi. Furðu gegnir að strax í byrjun nítjándu aldar voru viskuboltar búnir að koma augum á þessa staðreynd og unnu af elju í að skapa mótvægi þar á.

Báðir litu þeir á starf sitt sem framlag til menningar okkar og þjóðaranda; Líf þeirra hafði bæði merkingu og innihald. Þannig hlóðu þeir brunn sem við í dag getum bergt af.

Ég kom við í bankanum en þar var tæknimaður að gera við hraðbanka. Tækið stóð opið svo innviðirnir blöstu við. Staldraði ég við, ásamt tveim öðrum kumpánum. Varð mér á orði við tæknimanninn hvort ég mætti taka mynd af innviðunum.

Mér fannst það eðileg spurning bæði vegna þess að mig grunar að ekki sé æskilegt af öryggisástæðum að taka slíkar myndir en einnig vegna þess að mér þykir kurteisi að spyrja fólk leyfis ef ljóst er að það myndi lenda í mynd.

Svaraði maðurinn með þjósti „nei það máttu ekki og ef þú gerir það tek ég af þér myndavélina.“ Svaraði ég honum „það gerir þú ekki án þess að kalla til lögreglu.“ Varð hann þá reiður og svaraði „jú víst.“

Ég hugsaði eftirá að kannski hefði ég átt að taka ljósmynd til að gefa honum færi á að ég gæti bæði kært hann fyrir líkamsárás og rán. Nennti hins vegar ekki að munnhöggvast við fíbbl, óskaði gleðilegra jóla og hélt áfram för minni inn í jólin.

Svo sem allir vita þá er það kurteisi að spyrja fólk hvort maður megi taka mynd þegar ljóst er að það muni falla inn í myndefnið en ef lögin krefðust þess að t.d. blaðaljósmyndarar spyrðu í hvert sinn sem þeir smelltu af, væri lítið af myndefni í fjölmiðlum. Hins vegar getur maður ekki birt myndir í heimildarleysi, þó eru þar mörk á t.d. hvort einstaklingur lendir óvart í víðmynd atburða eða í forgrunni þrengra myndefnis.

Rétt er að taka þetta fram ef ske kynni að steinlímdur umskiptingur rkist á hugleiðingu þessa.

Á leiðinni heim kom ég við hjá mæðrastyrksnefnd, því þar sem ég er löggiltur vesalingur á ég rétt á að fá matargjöf. Eins og allir vita sem reynt hafa þá þarf maður að taka vel á auðmýktinni til að fara í betliröðina en niðurlægingin venst og maður hittir margt gott fólk í holdsveikranýlendu jólabarnsins.

Eftir fimmtán mínútna bið í langri og kaldri röðinni – en ég var kominn í lopapeysuna, vel undirbúinn – kemur kona aðvífandi og segir að “bíllinn bilaði á leiðinni” og að það sé lágmark klukkutímabið í bílinn og annar klukkutími muni vera aukreytis í biðröðinni. Að biðtíminn eftir ölmusunni verði ekki undir tveim tímum.

Í fyrra var sama uppi á teningnum nema þá var enn kaldara og hvassara en fólk beið þá hátt í fjóra tíma í röðinni. Árið þar á undan var ögn skárra en tæplega gott fyrir sjálfsvirðinguna.

Þó skal taka fram að nær allt starfsfólk sem kemur að ölmusunni er vandað og gott fólk sem leggur sig fram af alúð og á þakkir fyrir framlag sitt.

Það er ekki við starfsfólk á gólfi að sakast þó skipulagið sé lélegt, undirbúningurinn slælegur og að hreppstjórafélagið hafi lítið lært frá þeim öldum þegar „vesalingar með greiningu“ hétu hreppsómagar. Þá eins og nú þykir rétt að minna fólk á að það sé ekki of gott til að bíða úti í hvaða veðrum sem er við vesaldóm með hor í nös, fyrst það vogar sér að betla tveim dögum fyrir jól.

Hvort er á ferðinni afrísk skipulagning eða Þjóðfélags verkfræði skal ósagt látið? Ég ákvað í það minnsta að fara frekar í Bónus og kaupa þar frekar hrísgrjón og túnfisk. Eins og Biblían segir „betra er kálhöfuð alið á ást en uxi alinn á hatri.“

Eins og allir vita reyni ég að líta við í jólaboði hjá Grýlu og sonum hennar um hver jól. Í fyrra kom Oolaorsoq – eins og þeir vita sem fylgst hafa með ensku vídjóunum mínum – og hélt jólin með Letihaugi syni sínum og bræðum hans í fyrra.

Þá fengum við að vita leyndarmálið um uppruna St. Nikulásar, svosem gert var grein fyrir í fyrravetur. Þessi jól hefur heyrst að Grínskaði ætli að líta inn um jólin, föðurbróðir Leppalúða, en þeir sem fylgst hafa með vita að Leppalúði sjálfur greindi nýlega frá því hvernig Grínskaði var kveikjan að erlendu mýtunum sem kenndar eru við Grinch.

Það verður gaman að hitta tröllin sem varðveita skapandi hugsun og töfram fram sögur við sögusteina. Kannski fáum við að vita með vorinu hvernig þjóðsögurnar urðu til.

Eins og allir vita sem fundið hafa dýra silfurþræði á horrimum sjálfumglaðrar menningar sem tapað hefur djásnum sínum, þá er dýpsta og dýrasta viskan ekki opinberuð of hratt. Það væri eins og langsoltinn maður sem fær gefins sykurmola, að hann upplifir áfall þegar blóðsykurinn rís skyndilega. Því er betra að stíga varlega til jarðar, hafandi samtímis augu á steinvölum og himnaferðum skýjanna.

Þar sem ég geng í myrkrinu, en þetta var rétt eftir ljósaskipti, heyri ég að gengið er á eftir mér og pískrað. Óttaðist ég mjög hvaða draugur væri að gera mér grikk þarna í myrkrinu, en ég lék á drauginn og fangaði hann.

Reyndist þar á ferð sjöhundruð ára gömul tröllskessa að nafni Skröpp, og ásamt eldri systir sinni að nafni Klöpp. Þær systur ákváðu að sýna mér dulheima Krísuvíkur – en þar heitir hún Krýsuvík:

Sjá myndband – vistað á archive.org – sem er fyrsta útgáfa sögunnar.

Jólasagan í Krýsuvík

Í Krýsuvík búa margar vættir, dvergar, álfar og einnig finnast þar vættir goðafræðinnar gömlu. Ekki er frá goð heimum sagt hér, en sýnt hefur mér Krýsuvíkurgoði í þá heima. Þó sýndu þær tröllasystur mér byggðir dverga.

Eftir heimsókn til Dvergaborgar, sýndu þær mér bústað fjórtánda jólasveinsins og konu hans. Þau heita Letihaugur og Slöpp. Slöpp er fyrnagömul tröllskessa og er hún eldri systir Klappar og Slappar:

Letihaugur, Stúfur og Giljagaur útskýrðu fyrir mér hvernig Jólasveinarnir urðu til og hvers vegna þeir galdra fram jólin á hverju ári og mun alltaf gera.

Í ljós kom að Stúfur er fyrsti jafnréttissinni Íslands, því hún er í rauninni Jólastelpa. Í gegnum aldirnar þegar konur höfðu ekki jafnrétti vildi fólk ekki trúa þessu og hafa því ávallt litið á Stúf sem jólasvein. Henni er reyndar sama, en rétt skal vera rétt:

Að lokum buðu þau mér að halda jólin með sér, öllum jólasveinunum, Grýlu, Leppalúða, tröllskessunni Herdísi og hennar ætt, jólakettinum og jólaseppa:

Þannig er jólasagan í Krýsuvík. Meira kann ég að segja þér frá en ekki má segja allt í einu. Sumt er geymt í fjöllunum og annað í kærleika jólanna.

Síðan þetta var fer ég árlega til Krýsuvíkur að hitta vini mína þar og voru þessi myndskeið tekin upp þegar ég fór síðast, fyrir jólin 2012.

Umfram allt er gott að vita að meira býr á Íslandi en augað fær greint, og enn betra að vita það eitt, að hið eina gjald sem Tröllin og Jólasveinar æskja, fyrir að gefa okkur jólin: Er að við séum glöð, að við séum góð hvert við annað.

Vissir þú að þegar jólasveinar halda aftur til fjalla eftir jólin, gægjast þeir á alla glugga þar sem þeir hafa gjafir gefið, og þar sem lítið hjarta eða lítið bros var teiknað í gluggann? Þegar þeir sjá það vita þeir að þar býr gleði og hlýja í hjörtum.