Kafli 20 í Annarri Mósebók (Exodus) skilgreinir boðorðin tíu. Gyðingar og Kristnir telja þau skipanir en ekki leiðbeiningar og að þau séu til allra manna. Múslímar viðurkenna Biblíuna og líta Kóraninn sem þriðja Testamentið, þeir viðurkenna einnig boðorðin tíu.

Boð má túlka sem tilboð frekar en fyrirmæli. Þau séu þá tilmæli sem velja má að taka tillit til eða sniðganga, það hafi þó afleiðingar. Ljóst má vera að boðorðin tíu eru hluti stærri frumspekihjúps (Metaphysical sphere).

Sé kaflinn lesinn í þessu ljósi birtist hjúpur sem ég nefni Guðdómlega sáttmálann. Sá sem undirgengur hann samþykkir að fylgja þeim tilmælum sem hann tilgreinir; Einungis þeir sem undirgangast sáttmála eru háðir tilboðum hans. Sé allur kaflinn lesinn, sést að boðin eru fleiri og dýpt þess ellefta birtist.

Íslendingar kusu nær einróma vorið 1944 að mynda sjálfstætt ríki og grundvalla það á sáttmála sem nefnist Stjórnarskrá. Samþykktu þeir að fylgja þeim skilgreiningum sem sá sáttmáli býður. Þannig samþykktu þeir tvennt. Annars vegar að mynda ábyrga ríkissmiðju í samræmi við mótaðar reglur. Hins vegar að móta samfélög sín samkvæmt siðferði sem þar væri tilgreint með beinum og óbeinum hætti.

Sé stjórnarskráin einnig samfélagssáttmáli, má vega hvaða siðferðisgildi hann tilgreinir: Tekið er fram að Lútersk Evangelíska Þjóðkirkjan skuli varðveita frumspekiviðmið hins Íslenska þjóðríkis. Ennfremur að borgarar (og þegnar) ríkisins sem ekki vilja frumspeki Þjóðkirkjunnar hafi frelsi til að velja Efnishyggju, eða frumspeki annarra trúarsýna og er ríkinu óheimilt að hamla borgurum að mynda innri félög, svo fremi þau virði framangreint siðferði.

Sáttmálinn skilgreinir ekki hvað sé gott siðferði enda sér fyrrgreind tilvísun um að tilgreina það. Siðferðileg varsla ríkis og þjóða(r) þess sé í höndum kristilegra frumspekinga en þeir taki fullt tillit til frumspekinga annarra sýna. Þar með sé tryggð frumspekisamræða þeirra samfélaga sem að ríkisfélaginu standa.

Ljóst er að meirihlutakosning getur sett siðlaus lög séu þau ekki byggð á fyrrgreindum sáttmála. Þegar svo er verður til réttlætisrof, því sáttmálar eru undirstaða réttlætisviðmiða. Sé sáttmálinn hæfur til grundvöllunar réttlætis, þá ætti endurskoðun hans eða viðbætur að vera óþarfi. Sé endurskoðun nauðsynleg, eða viðbætur, hvernig á að skilgreina þá samfélagssamræðu og hver á að skera úr um?

Alþingi Lýðveldis hefur samþykkt ýmis lög byggð á sáttmála sem þing Sameinuðu Þjóðanna í New York nefnir mannréttindayfirlýsingu, einnig hinn svonefnda Evrópusáttmála. Spyrja má hvort Stjórnarskráin frá 1944 hafi verið ónóg. Ég tel að þessa sáttmála óþarfa og staðfestingu þeirra afturför en það er utan efnistaka.

Núverandi leiðtogi Íslenska Lýðveldisins hefur lýst því yfir að vald sitt sé illa skilgreint og þar með að hann hafi ekki lesið sáttmálann eða skilið. Nýverið lýsti forsætisráðherra hans því yfir að hún hefði vald samkvæmt sáttmálanum til að koma á þingrofum og kosningu, þó það komi ekki fram í honum. Hlutverk hennar er heldur ekki skilgreint í honum. Margir hafa rætt á Íslandi síðustu ár að samkvæmt bókstafstúlkun á sáttmálanum hafi allar ríkisstjórnir frá 1944 verið ólögmætar.

Allt framangreint hef ég rætt ítarlega á öðrum vettvangi. Er mér ljóst að þau skrif og ræður eru fyrir daufum eyrum. Ennfremur að hugsanlega sé framangreind upptalning komin að mörkum birtingarhæfs velsæmis. Það breytir þó ekki hlutbundinni vegun á hugtökum og merkingarfræði.

Saga manneskjunnar er löng og misbein og svo er einnig um sögu mannverunnar. Þá má spyrja hvor er eldri, lengri eða krókóttari. Þá þarf að skilgreina muninn á manneskju og mannveru. Takist það getum við skilgreint hvað sé samfélag, síðan hvað sé samfélagssáttmáli og ef við náum svo langt, hvað sé þjóðar- eða ríkissáttmáli. Vegunin á hvort sáttmálar skiljist eða séu haldnir, bíður síðari tíma.

Manneskja (Human) er lífvera sem gengur upprétt á tveim fótum, hefur tvær hendur, huga og sál; Hún telur sig andlega veru. Hún er sjálfsvituð (Sentient) því hún getur rýnt vitund sína og hún viðurkennir að aðrar lífverur hafi vitund og sumar sjálfsvitund. Manneskja telur uppruna sinn frumspekilegan og að holdgerving sé ytra form en mannleg raunhyggja (Reason) sé háð frumspekilegum greiningum.

Mannvera (Human Being) er lífvera sem gengur upprétt á tveim fótum, hefur tvær hendur og heilabú. Hún skilgreinir sjálfsvitund en efast um (og hafnar yfirleitt) sjálfsvitund annarra lífvera. Hún sér sjálfa sig sem efnislega (Materialist) og að tilvera hennar sé eingöngu háð efninu, að sál sé firring (Alienation) og að mannleg rökhyggja (Logic) sé æðsta mælanlega greind veruleikans.

Báðar verur geta beitt táknmerkingu. Manneskjur hafa nú verið fangar Mannvera í rúma öld, eiga enga virka sáttmála og geta illa treyst sáttmálum þeirra síðarnefndu. Standist framangreind greining, er ljóst að við eigum langan veg fyrir höndum.

Loks bið ég lesandann velvirðingar á hortugheitum. Hafi meiningin skilað neikvæðri niðurstöðu eru mistökin mín.

Þessi grein var rituð 9. september 2020 og samdægurs send Morgunblaðinu sem góðfúslega birti hana 21. september.

Píanistinn Yuja Wang útskýrði eitt sinn í viðtali að hún hefði ánægju af að tjá tónverk eftir Rússneska tónsmiði (Composers) og bætti við að hún hefði ánægju af rökvissri og stærðfræðilegri nálgun þeirra. Síðan bætti hún við að Beethoven væri djúpur og heimspekilegur en lét ósagt hvað henni fyndist persónulega.

Í öðru viðtali örfáum árum síðar ræddi hún eingöngu um Beethoven og dvaldi þá við heimspeki hans og rómantík. Í báðum viðtölum mátti skilja að hún gæti lesið þessa menn í gegnum tónsmíðar þeirra eingöngu.

Annar píanisti, Daniel Barenboim, er þekktur fyrir aðdáun sína og túlkun á tónlist Beethoven. Áhugaverð er meistarasmiðja (Masterclass) hans sem til er á myndskeiði, þar sem hann vann með viðurkenndum píanistum í blæbrigðatjáningu píanósins og voru stef úr tónsmíðum Beethoven áberandi.

Við ritun þessara orða eru fiðlutónleikar (Violin Concertos) eftir Bach spilaðir í bakgrunni og þar á eftir mandólíntónleikar eftir Vivaldi. Engin sérstök ástæða er fyrir þessu vali en síðar stendur til að hlusta á upptöku af níundu symfóníu Beethoven undir stjórn Barenboim.

Fyrst þegar ég hlustaði á upptökur Valentinu Lisitsa, fann ég henni allt til foráttu. Ekkert sem hún gerði við píanóið var rétt eða í lagi. Í dag er Lisitsa ásamt Wang og Barenboim efst á óskalistanum þegar kemur að klassískum píanóleik. Hvernig Lisitsa endurmenntaði fagurkerann – án þess að vita af tilvist hans – er utan efnistaka.

Tónleikar Lisitsa í Austur Úkraínu um árið – sem nærri bannfærði hana á Vesturlöndum – fékk mann til að velta fyrir sér hlutum. Athugasemdir Wang um heimspeki í tónum er innbrend. Blæbrigði Barenboim, vinna hans með Palestínskum tónlistarmönnum og vel valin en hæversk orð hafa framkallað óræða (Irrational) dýpt.

Allt framangreint er frumspeki (Metaphysics) en óvíst hvort það sé augljóst. Hver er tónninn ef enginn heyrir hann? Ef enginn hefði eyru, væri þá hávaði, tónn, framsögð orð, eða aðvörunarhljóð eitthvað sem hefur merkingu fyrir heyrnarlausa lífveru? Að stakir tónar í tónverkum geti túlkað og tjáð hugtök og þau hafi ennfremur breidd og dýpt, er augljóst sumu fólki en öðrum merkingarlaust kvak.

Ást, vinátta, þolgæði, réttlæti, löggjöf, fyrirgefning, útsjónarsemi, vitundarlæg kjölfesta, ábyrgð og yfirsjón; Allt saman frumspekileg hugtök sem hafa vægi (Torque), fyrir okkur sem einstaklinga en ekki síst fyrir samfélagslega tilveru og umfram allt við samfélagsmótun.

Heimspekingurinn Friðrik Nítsje (Frederick Nietszche) ritaði í „Handan góðs og ills“ að þó vert væri að kunna skil Grískra harmleikja, þá væri undanskilin spurningin; Hvernig hljómaði tónlist þeirra og hvernig voru dansarnir? Einnig ritaði hann í sömu bók að þó gott væri að þekkja skil allrar heimspeki, hver væri þá tilfinningin?

Hver er tilfinning þess að þekkja skil á frumspekilega hugtakinu Þjóð? Heimspekingar Þráttarefnishyggju (Dialectical Materialism) gætu hér stokkið til og fullyrt að þjóð sé mælanlegt og efnislegt fyrirbæri (Phenomen). Enginn guðfræðingur myndi taka undir með slíku og fáir heimspekifræðingar.

Þráttarefnishyggja er grunnhugtak þeirrar sálfræði sem er uppnefnd Marxísmi og af sumum heimspeki. Marxistar fullyrða að Marx hafi byggt á heimspekingnum Georg Hegel en raunhyggja (Reason) þess síðarnefnda átti ekkert skylt með þeirri kvoðu sem Marx lét eftir sig og auðvelt er að sýna fram á það með rýni.

Heimspeki er sú nálgun mannsins sem hjúpar skilgreinda og ábyrga leit eftir þekkingu og skilningi. Innan heimspekinnar eru mörg huglæg (Subjective) hugtök og önnur hlutlæg (Objective). Eitt af því sem gerir frumspeki skemmtilega íþrótt er einmitt spurningin, hvað greinir á milli huglægs og hlutlægs mats á því sem í fljótu bragði kunna að virðast óefnisleg hugtök. Kant, Hegel, Heidegger og Nítsjé eyddu ævi sinni í að svara þessum spurningum, svo ég læt lesandanum eftir þá fimi að greiða úr.

Í kyrrð hugans og orðræðustormum fæðist hugmynd og er hún í fyrstu óræð. Þegar henni er lýst (Described) fæðist setning og stundum verður til nýtt orð. Þegar orðið er útskýrt (Explained) verður til hugtak og hið óræða fær merkingarflutning til fleiri huga en þess sem fyrst opnaði eyrun. Sá sem fleytir hugtakinu áfram og notar við leik og störf, gefur því birtingarform í veruleika.

Hugtakið Þjóð hefur ýmsar ræðar merkingar og ást hefur sex skilgreindar merkingar. Þetta er deild Hugtakagreininga. Vísindi er grein mælanlegra uppgötvana, Verkfræði er sú aðferð að gera uppgötvanir nothæfar og raunhæfar.

Húmanistavísindi hafa uppnefnt hugtakagreiningar sem heimspeki og gert að grein innan þess frumspekihugtaks sem nútímafólk kallar Vísindi. Heimspeki lítur hins vegar á vísindi sem deild innan sín og hugtakagreiningar aðra.

Íslenskur Ríkisráðsmaður lét út úr sér í sumar að hlutverk hans væri að vera „sameiningartákn þjóðar“ (sem er trúarlegt fyrirbæri) en ekki leiðtogi ábyrgrar ríkissmiðju (Statecraft). Hann lét ennfremur uppi vafasaman skilning á þeim lagabókstaf sem skilgreinir hlutverk hans þegar hann sagði að skilgreina þyfti hlutverk þetta upp á nýtt.

Þessi grein var rituð 7. júlí 2020 og samdægurs send Morgunblaðinu sem góðfúslega birti hana þann 8. júlí 2020.

Í Evrópskri menningu skulu viðskiptahættir vera með ákveðnu sniði og við erum alin upp við að líta sjálfkrafa svo á að sé farið út fyrir þann ramma, sé spilling á ferðinni og allir vita að spilling er illska og mannvonska.

Spilling er hugtak sem menning allsstaðar notar til að skilgreina vafasama hætti og þá brot á siðferði. Þegar spilling er svo rótgróin að einstaklingar eða hópar taka ekki eftir henni, þá notum við orðið siðrof. Skilgreining spillingar er þó mismunandi eftir svæðum.

Þegar siðrof á sér stað hjá hóp, líður oft langur tími þar til raddir innan hópsins eða utan ná að skilgreina og skýra siðrofið svo að hópurinn skilji og taki sig á. Stundum kostar þetta átök og ekki bara í orðum. Einstaklingur sem er uppvís að spillingu eða glæp getur tekið leiðréttinguí formi áminningar eða refsingar og snúið frá villu sinni. Þegar hann verður uppvís að siðrofi gæti þurft að gera hann útlægan.

Menningin (saga hugsunar) er full af allskyns dæmum um hvernig hópar hafa fundið lausnir á þessu í gegnum aldirnar; Hvernig skal leiðrétta spillingu hóps eða einstaklings annars vegar og siðrof hóps eða einstaklings hins vegar.

Sagan sýnir að þegar siðrof festir rætur í heilum menningargeira getur verið útilokað að vinda ofan af því nema með endurræsingu. Mörg dæmi eru um þetta bæði innan sagnfræði sem byggist á skráðum heimildum og einnig í þoku menningarminnis sem birtist í mýtum og trúarsögnum.

Nú getur svo farið að fyrirtæki færi út kvíar og hefji starfsemi á öðrum menningarsvæðum og þó það fari að landslögum heima og erlendis, að sumir óskráðir hættir beinlínis geri því ófært að starfa þar nema það nýti aðferðir sem sumir myndu kalla spillingu heimafyrir.

Spilling við ákveðnar aðstæður getur með öðrum orðum verið framkvæmd án þess að hún byggist á siðrofi. Vel gæti verið að fyrirtækið viðhafi ýmsa starfshætti aðra sem bendi til þess að það sé siðað og vant að virðingu sinni. Sé horft framhjá teiknum um þetta, þá mætti spyrja sig hvort dæmendur gætu sjálfir verið sekir um spillingu og jafnvel siðrof?

Hugsum okkur ef fyrirtækið sem tekið er fyrir væri ekki einsdæmi um rekstur sem sækir út fyrir landsteinana og er með beinum eða óbeinum hætti snarað niður af forkólfum sem hugsanlega væru sjálfir sekir um hugarfars spillingu eða menningarlegt kæruleysi.

Sé þetta hugsanlegt, þá hlýtur slíkt að vera rekjanlegt en gæti krafist dýpri merkingarfræði en yfirborðsmennska, áróður og tilfinningasemi hópsálarfræðinnar ræður við.

Getur verið að síðasta áratuginn eða lengur, hafi kerfisbundið verið unnið að því að gera fyrirtækjum erfitt um útrás? Ýmist lagalega eða með áróðri? Getur verið að lagarammi og umfjöllunar tónn hafi verið slíkur að þeim sem sækir á erlend mið, sé gert svo erfitt fyrir að þau geti það ekki eða séu felld á hlaupum?

Tökum merkingarlegan vinkil: Íslenska stjórnarskráin er ekki Íslensk heldur Evrópsk. Hugmyndir sem hún er grundvölluð á, koma flestar erlendis frá. Hægt er að taka annan vinkil á það.

Íslenska stjórnarskráin er stjórnarskrá „Lýðveldisins Íslands frá 1944“ en ekki Þjóðveldisins né Kirkjuríkisins, og þessar fullyrðingar mætti hugmyndafræðilega útvíkka. Forseti Íslands er forseti Lýðveldisins frá 1944, sem er skilgreint félag en ekki sjálfkrafa þjóðarinnar eða landsins.

Þegar sumir forkólfar krefjast innsetningar á því sem oft er nefnt „Stjórnarskráin frá 2012“ þá er átt við „stjórnarskrárdrögin frá 2011“ sem aftur bendir til ákveðins trassaskapar í merkingu. Aftur vaknar spurningin; Hver er rótfesting siðrofs? Hvað ef plöggin frá ‘44 og ‘11 eru merkingarlega þau sömu?

Til eru fullyrðingar sem lýsa því yfir að Íslensku stjórnarskránni hafi aldrei verið framfylgt. Þessar fullyrðingar eru hvergi rökræddar og því er þeim ósvarað. Hér eru þrjár spurningar til að skýra mikilvægi þessa: Hvernig skilgreinir þú stjórnlagabrot? Hvar og hvernig kærir þú stjórnlagabrot? Hvernig á að refsa fyrir stjórnlagabrot?

Sá sem ekki getur svarað þessum þrem spurningum getur ekki fullyrt um hvort stjórnarskránni hefur verið fylgt eða ekki né hvort þörf sé á nýrri. Þeir sem skilgreindu Stjórnarskrána 1944 vissu af frumspekilegum atriðum sem hér eru gefin í skyn.

Þegar Lýðveldið frá 1944 var skikkað til að standa vörð um Kirkjuríkið og síðan til að standa vörð um aðrar heimssýnir, svöruðu þeir því sem hér er gefið í skyn. Þeir skikkuðu félagið sem við uppnefnum Þjóðríkið til að standa vörð um félagafrelsi (sem Lýðveldið virðir ekki) og sýndu skilning á hvað væri Ástand (e. State).

Þeir vissu að siðrof og spilling er ekki aðeins þegar farið er út fyrir lagaramma eða huglægt mat, heldur ef lagarammi hættir að grundvallast á agaðri frumspeki. Þetta vissu tveir deiluhópar árið 998 sem skilgreindu djúphyggna leið til að móta það í farveg, sem aftur birtist í stjórnarskránni frá 1944. Virði forseti Lýðveldisins ekki þá frumspeki, hvert er þá ástandið?

Athugasemd – eftirskrift

Orðið Ástand með stórum staf í fyrirsögn er hér tilvísun í Ríki samanber enska orðið State. Varanlegt ástand er tilvísun í enska hugtakið Eternal State.

 Þessi grein var rituð 2. febrúar 2020. og send Morgunblaðinu sem góðfúslega birti hana 5. mars 2020 (með breyttri fyrirsögn).